Убавите средби, а посебно оние, кои што го осмислуваат на­шето суштествуванье, се ретка појва. И оној, кој ги преживее, е должен да биде посебно благо­дарен и да го изрзи со зборови своето воодушевуванье.

Такви беа за мене трите сред­би со професорот Димитар Го­цев. Со тие средби, во моето соз- нание тој се искристализира во појава, која не личеше на она, што дотогаш го бев видел, во по- јава, која во мене ги разбуди чув­ствата, кои не личеа на обични­те чувства, кои ми беа определе-ни за цел живот.

Първата средба беше на 30 ју- л и 2003 година, на јубилејната на­учна конференција насловена со "Сто години Илинденско-преоб- раженско востание", а која се одържа во историскиот музеј на град Благоевград. Уште ја пом- нам, како вчера да се случи.

Тој летен ден уште од утрото беше неискажано убав, вистин- ски празничен, како да предвес- туваше, дека во мојот живот ке започне една нова, прекрасна епизода. Кога со колата тръгнав кон границата беше се уште тем-но, но времето беше топло и при- јатно. Звездите на небото блед- нееја, на исток зад темните пла­нини стануваше цървено, толку кърваво и златноцървено, што не можеше да се гледа. Сонцето требаше да е наблизу, пробуде­но веке негде зад връвовите, уш- те не се гледаше, но во задиша- ното неспокојство на атмосфе­рата веке се чувствуваше негова­та топла сила. Се будеше зората, свежа, јасна и радосна.

Кога ја поминав македонско- бугарската граница и почнав да се спуштам надолу кон Благоев­град, сонцето, тој голем госпо­дар на летните денови веке беше излезено и ја фърлаше својата светлина връз рид иштата, лига­та и тревата, внесуваше бескрај- на веселост во телата и душите. Во таков момент човек не може да не биде срекен. Ја сопрев ко­лата на една височинка од која долу се гледаше градот, а на ис­ток връвовите на джиновскиот Пирин и почнав да и се насладу- вам на целата таа возвишена хар - монија. Па им се препуштив на мислите.

Се наогав, ете, на другата страна од границата, во една дру­га, за нас Македонците странска държава, нарчена Бугарија. Како Македонец јас требаше да ја мразам таа земја. Бидејки, отка- ко знам за себе во Македонија постојано тече една антибугарс- ка кампаньа, борба, речиси на живот и смърт со държавата, ко­ја първа ни ги призна самостој- носта и сувереноста, која несе- бично ни помагаше да ги надми- неме, за нас катастрофалните ма- зутни и нафтени кризи, која ни дозволи, без никакви пречки се- којдневно да ги празниме про- давниците во Петрич, Кустен- дил и Благоевград поради значи­телно пониските цени во однос на нашите, која нај после им доз­воли на нашите грагани да доби- јат бугарско държавjантство и връз основа на него бугарски па- сош, со кој потоа ке можат да из- бегаат од неподносливата беда во својата земја и да побараат не- каков спас во богатата Европа, а на нашите деца им ги отвои вра­тите на своите универзитети, би- дејки само така ке можат да си овозможат некакви егзистенци- ја. Сето тоа беше така, а јас се- пак требаше да ја мразам Буга- рија. Се што се пишува и публи­кува во Македонија, е потчинето на една и иста, добро позната, сърбокомунистичка поента: "... Ете защо Македонците се народ посебен од Бугарите...". Сегде низ Македонија се труби со прег­ракнал глас колку Македонците се Македонци и колку тие во се- кој поглед се различни од Буга­рите, ама навистина во секој пог­лед, кои, од своја страна не се от- кажале од вековниот стремеж да не асмилириаат, да не "побугар- чат". Каков абсурд!

Малку недостасуваше вакви- те мисли да ми го расипат распо- ложението и тоа навистина и ке се случеше, ако не се сетев каква беше целта на ова мое пътуванье во Бугарија. Требаше имено со едни пријатели од Благоевград да отидеме до морето, а на вра- канье да ги прошетаме Родопи­те и уште некои забележителни места.

Во Благоевград, мегутоа ми кажаа, дека сум дошол точно на време: за половина час во исто- рискиот музеј на градот ке има конференција, ке стане збор за Илинденското востание. Па, ај- де бъргу натамо!

Отидовме таму. Конференци- јата само што не беше започна­ла. Имаше голем број гости: ака­демици, историчари, доценти, претставници од МПО, новина- ри... Сите тие зборуваа и матваа со раце, возбудени од значенье- то на моментот; а само еден од нив седеше мирно и спокојно на своето место, со што се одделу- ваше од другите. Го запрашав оној до мене за него, а тој ми об- јасни, дека е тоа Димитар Гоцев, претседател на Македонскиот научен институт во Софија и ре­довен професор по историја на Универзитетот "Свети Климент Охридски". - "Еве го, си реков, најпосле човекот, за кого толку многу слушав прекрасни рабо­ти!"

Внимателно се загледав во не­го. За него, судејки по неговиот изглед и по държаньето со пра­во можеше да се рече, дека е пръв межу еднаквите, оној, што ги надминува останатите. Нависти­на, и неговото лице со израз на за­мислено внимание и целата него­ва фигура наговестуваа нешто посебно, нешто што се извисува- ше над околината, нешто карак- теристично бликаше од него. Неговото лице, иако навидум спокојно, изразуваше енергија и пламен, очите му беа одухотво­рени, челото му беше одбележа- но со печатот на возвишеността. Со своето присуство како да пръскаше топлина и светлина, нешто празнично се носеше од него. Имаше държанье на благо­родник, кој е свесен за своето предимство, иако тоа не го пока- жуваше. Беше, накратко, со два збора светски човек, сјаен човек. Не се забораваат таквите, кога еднаш ке се сретнеме со нив.То- гаш можеше да има околу пед е- сет и пет години.

За него знаев, дека потекнува од Македонија, од Панчарево, од едно сиромашно и зафърлено село во Малешевијата, "Од едно зафърлено село? - си мислев. - А зошто не? Сум читал, дека едно од најретките цвекиньа, розата на льубовта и нежноста, цвета обич­но крај најбезводните краишта на мизеријата, дури и во д ното на некоја бездна; така и генијот; тој може да се роди во некое најза- фърлено селце од само педесе- тина куки, населено од дървари и овчари." Знаев, дека е еден од първите историчари во Бугарија, експерт за национална историја, без сомнениье пръв експерт за македонското прашанье. Го зна­ев и тоа, а тоа за мене беше нај- важното, дека на многумина од "онаа задграничната Македони- ја", од онаа која мрази и колне и фърла дървjа и каменьа по мајка- та Бугарија им овозможил да се запишаат на бугарските универ- зитети, или да добијат бугарски пасош, или им помогнал на било каков друг начин - на стотици, ил- јандици!

Тоа го знаев за професорот Гоцев, кога за пръв пат го видов на конференцијата. На неа тој, се разбира, зеде и збор. Речта му бе­ше - се чувствувам слободен ов- де да употребам еден несекојд- невен израз - римска, нешто бо­жествено блескаше од него, не- какво необично, одамна забора- вено антично величие. Недоста- суваше уште бела тога, па да си го претставиме Цицерон, доде- ка държи реч пред римскиот се­нат. Навистина, кога зборува пред толпата народ, вистински- от говорник е како жрец, испра- вен на вървот на планината од ду­ши, овој говор ми го потвърди тоа.

Професорът се возвиши до красноречие, до поезија. Него­вото спокојство се претвори во страст, а страста може многу да направи: може во човекот да раз­буди неизмерна енергија, таа мо­же со својата неодолива сила и од најмирната душа да извлече ти- танска сила. Но колку и да беше голема оваа страст, таа, како што реков, не го расипуваше красно­речието на професорот, а уште повеке го поттикнуваше. Вистин- ското краснорече се состои во тоа, да се каже се што треба да се каже и да не се каже ништо по­веке од неопходното; и кажано- то, се разбира, да биде точно, вис- тинито. Овде зборуваме за мис- ла, идеја и за форма, со која е ис- кажана идејата. Формата и иде- јата се неделиво цело и јас не знам што може да претставува едното без другото. Колку е по- убава идејата, толку е позвучна фразата. Точноста на мислата ја овозможува точноста на зборот. Така е со живиот збор, така е и со пишаниот збор: вредноста на ед­на книга секогаш доага од јасно- то и убаво слово, не од неразбир- ливоста и од скриената мегу ре­довите смисла.

Професорот зборуваше со жар и увереност, која доагаше од познаваньето на проблематика­та, која беше темата на оваа кон- ференција. Како ретко кој друг овде присутен, тој го чувствува­ше нерешеното македонско пра­шанье како своја лична трагеди- ја и тоа ги будеше спомените за Вазов и Јаворов, за Тодор Алек­сандров и Гоце Делчев, за дедо му Јане, кој другарувал со Гоце.

Таквата жар и увереност секо­гаш ги пленува слушателите: има зборови, кои, слично на трубите и цимбелите ја привликуват пуб­ликата. Во салата владееше гробна тишина, се слушаше му- ва кога ке поминеше. Одвреме- навреме гласот на говорникот се извисуваше, добиваше на јачина и звучност и тогаш напомнуваше на татнеж на гръмотевица. Во еден момент интересираньето стана такво, што и оние, кои беа излезени во ходникот на кратка пауза ги фърлща цигарите и по- бързаа во салата. Сите беа жел- ни да го слушнат говорникот. А кога завърши невидена бура од воодушевуванье! Ракоплескајте, грагани!

Јас тогаш, ползувајки ја своја- та вештина на новинар и писател, го запишав целиот негов говор, од збор до збор - ракописот е се­га на масата пред мене - па сум во состојба да цитирам дел од него:

"Македонија - рече тој - може секогаш и во се да гледа во Буга- рија свој најдобар пријател, всушност Бугарите не еднаш ја докажале својата привързаност и льубов кон неа. Ние им посаку- ваме се најубаво на нашите при- јател и од другата страна на гра­ницата, која за жал, се уште пос­тои. Нивната срека ја чувствува- ме како наша срека, нивната нес- река - како наша несрека. Пот­ребно е само тие да одговорат на нашата братски подадена рака, треба да ги раскопаат купишта- та сръпски лаги, кои со децении се таложеле на нивните просто­ри. Тоа нема да биде ни лесно, ни бъргу, можеби нашата генераци- ја тоа нема да го доживее. Но, тоа е процес кој веке почнал и кој со ништо не може да се сопре, и еден ден сепак ке се оствари, би- дејки вистината е бавна, но секо­гаш излегува на вид елина..."

Кога завърши конференција- та му бев претставен на професо­рот. Со широка насмевка се ра- куваше со мене. Со групата ин­телектуалци и пријатели, кои го след еа како сфита, се прошетав- ме по некои улици на Благоевг­рад, па се сликваме пред велико- лепниот споменик на Гоце Дел­чев во центарот на градот, дело на скуплтурот Крум Дерминджи- ев. Јас цело време одев со него. Разговаравме за многу работи. Тогаш од неговата уста за пръв пат ја слушнав ид ејата за блиско зближаванье на нашите два наро­да, македонскиот и бугарскиот. Јас на тоа не му придадов важ­ност, така што оваа великолепна идеја не успеа да го најд е своето место во мојата свест - се случу- ваат такви работи. Потоа ме зап­раша дали може да ми помогне со нешто. - "Не, благодарам" - реков. Чудно ме погледна: си­гурно бев първиот Македонец, кој не му побарал некаква по­мощ. - "Сигурни ли сте дека не ви треба нешто?" - инсистираше. - "Не, за сега не." Требаше да му ветам, дека веднаш ще го поба- рам, кога ке почувствувам барем најмала нужда од него.

По година или година и пол го побарав професорот во просто- риите на Македонскиот научен институт, на "Пиротска" во Со- фија. Дод ека чекав секретарката да ме повика, поразговарав со де­сетина други, кои исто така чекаа да влезат кај него. Се испостави, дека сите се Македонци ... Пове- ке од сигурно е, си помислив, де­ка професорот мора да краде од својот сон, за, покрај другите неброени обвръски што ги има, да може да им услужи на оние од армијата Македонци, кои секој- дневно му го опседнуваат каби- нетот. Очигледно, заклучив, на тој начин професорот извојувал за него да се каже: тоа е голем чо­век! Да, тоа е условот да се загър - не во пурпурната мантија на ве­личието. Но по каква цена?

Значи, професорот помага, помага... целиот се раздава себе си во тоа помаганье. Каков непо- тизам! - би рекол некој. Да, би рекле ние на тоа, но непотизмот подразбира покровителству- ванье од влијателен човек на блиските, на роднините и прија- телите, а неброената маса луге на кои професорот им помогнал, не му се ниту роднини, ниту приј- тели. Очигледно, продолжуваме ние на тоа, доволно е да се каже дека си Македонец, за тој да ја ос­тави започнатата работа, каква и да е таа и да почне да размислу- ва околу тоа, како да ти помогне, кому да му се јави по телефон, со кого да се види, со кого да разго- вара... за тебе... ти, кој си прет- ставник на народот од другата страна на границата и кој, веро- јатно, како и сите твои сонарод- ници се биеш во градите дека си Ма-ке-до-нец и само македонец, кој е твърдо уверен, дека нема ништо заедничко со Бугарите - "поробители и асимилатори". Доволно е да го споменеш само името "Македонија", за целосно да го привлечеш вниманието и добрата вольа на еден од наје- литните интелектуалци во Буга- рија, кој, како ретко кој друг го има царственото право да рече: "Немам време, секоја минута ми е скапа", кој како редовен профе­сор на универзитетот секојднев- но държи предаваньа на својата катедра, како автор секојдневно пишува научни расправи, како борец за вистината секојдневно разговара, објаснува, убедва, зе- ма збор на најразлични конфе­ренции, состаноци, семинари.... Во Македонија него го знаат од Тетово до Берово и од Крива Па­ланка до Гевгелија, речиси да не­ма град, гратче или село на овие простори, во кое не се спомену­ва неговото име, како име на доб- ротвор. Овој човек како да беше готов да ги разшири прегратки- те за се живо во Македонија, ка­ко да го беше посвоил целиот македонски народ. Слободно можеме да кажеме, дека верба- та во подобар живот се всадила и се зацвръстила кај стотици, кај илјадници Македонци, благода­рение токму на професорот Ди- митар Гоцев. Тоа е она, што овој човек го прави толку голем: тој чувствува, дека връз неговите плеки, заедно со славата на поз­нат и ретко успешен интелекту­алец, лежи и една одговорност, која треба да ја оправда дури по цена на крајно напрегнуванье на силите, на полно саморазда- ванье - одговорноста на големи- от човек, дека, ако неговите пос- тапки не се во највисок степен ху- мани, ке извърши предавство.

Никој друг од бугарската ели­та не би можел да помине преку нивната просръпска настрое- ност која се така продолжува, па за нив би рекол, дека се од друг свет, туг - а како да им помагаш на таквите? Гоцев, мегутоа ги по- кажува Македонците - а тука, мо- жеби, е неговата најголема, не­говата бесмъртна заслуга - пред се со она, што се ЛУГЕ , НА­РОД, народ,еднаков на сите бедни и несрекни, народот како пролетеријат, како лумпенпро- летеријат, таа најрадикална фор­ма на оваа бедна, пребед на кла­са. Во овој случај неговиот однос е повеке човечки, отколку наци­онален, повеке хуман, отколку политички, тој помага бидејки чувствува льубов кон нив, а не по­ради некакви тајни побуди, како што тоа го потенцираат скопски- те медии. Додека другите, веке одамна уморни од антибугарска- та кампаньа, што со децении ја водат властите и медиумите во Скопије се оддалечуваат од тие луге, Гоцев не престанува да се приближува кон нив. Токму затоа што ги познава, токму затоа што ги разбира Македонците, одбли- зу, како брат своите брака, Гоцев никогаш не страдал од таквата нивна политика, од масовната омраза на цел еден народ, колку и таквото чувство на одвратост да еоправдано.

Тој го познава тој народ, наро­дот на кого му помага, а секој на­род - тој тоа го знае - е доволно силен за да ги надмине сите кри­зи, како материјалните, така и ду­ховните. Ете зошто го потенци- раме величието на Гоцев: тој не се дистанцира од Македонците, не му подлегнува на она, на кое огромното мнозинство во Буга- рија веке му подлегнало или во моментот му подлегнува - и про- должува несебично да ги сака и, се разбира, да се надева, дека мо­ментот кога тие најпосле! - ке ја осознаат вистината нема многу да се оддолжи. Како што веке ре- ковме, Димитар Гоцев велико­лепно ја исполнува својата про- метеевска служба, тој е еден чист, отворен човек, кој никогаш не се издигнал до "голем поли- тички водач", никогаш не се стремел кон некое министерско место, никогаш не се изјавил ка­ко судија, никогаш не се претста- вил како пророк, а секогаш беше само скромен човек, упорен бо­рец за хуманоста и вистината. Тој знае, дека, за да биде вистински човек треба да им помага на сво­ите ближни, дека треба да го претвори во апостолат на добри­ната и помошта, на жъртвоготов- ността, ако треба. Од оној ден, кога во својот кабинет - во кого, инаку влегуваат само луге со соз- дадено име - го примил първиот Македонец кој дошол да го замо­ли за нешто, од тој ден фактички се рага оној Димитар Гоцев, ка- ков што сега го познаваме, вис- тинскиот внук на својот д едо Ја- не, соборецот на ГоцеДелчев. Илјад ниците на кои тој несебич­но им помогнал образуваат едно јато, еден посебен народ, му да- ваат облик на вечниот народ, таа величествена праматерија. Бла­годарение на неговото човечко дело може, колку и тоа да е нео- бично во почетокот, по братски да се разбере Македонија како бедна и несрекна земја, но блис- ка и сродна на Бугарија - без неп- ријателство, без отугеност, а со тоа е исполнет највисокиот долг на хуманостот - да руши секаква разделеност межу лугето, да го приближува далечното, да обе- динува народ со народ, класа со класа, група со група, во едно оп- шточовечко единство.

Во ова наше контрадикторно време вистинска реткотст е, да се сретне мокник кој е пред се - чо­век, а потоа се друго. Такава лич­ност треба да биде забел ежана во историјата. Впрочем, во перио- дот, во кој толку многу мажи имаат ниски чела и уште понис- ки души, среде толпата, чиј што единствен морал е или насладу- ваньето или голото животно пре- живуванье и која е загрижена са­мо за мимолетни, уродливи ма­териални блага, човекот кој се са- моодличува од светот ни вд ахну- ва връвна почит. На оваа етапа, тоа е професорот Димитар Го­цев.

Борба за зближуванье

Зашто, впрчем отидов на таа втора средба со професорот? Немаше некоја поодредена при­чина.

Ме пречека како и първиот пат, кога, се запознаваме: со ши­рока, отворена насмевка и цвър- сто ракостисканье. Ми рече, де­ка од некои заед нички пријатели дознал за мене, дека сум човек на место, човек, кој се надминува самиот себе си, кога треба да се пројави, дека сум чист по сърце, правдольубив и искрен, со висо­ки достоинства, способен за го­леми дела - ке излажам, ако не признаам колку ми годеа овие зборови. Треба да сакам, треба постојано да посакувам во живо- тот; и уште нешто: треба да се чи- та, постојано, интензивно. Ако учиш - знаеш. Дали треба да про- должам да пишувам? О, во секој случај! Никако не траба да се от- кажам од својата литературна дарба, тоа е најпосле прашанье на чест за мене. Всушност, тоа е единственото решение за оној, кој целиот живот скитал по без- крајните друмишта на духот. За таквите како мене треба да важи правилото: каде е уметноста, знаньето, креативноста, таму е и татковината. Блажени са оние, на кои им е дадено како дар од бо- говите писмено да можат да го изразат она, што го мислат и чув- стуваат, или со други зборови го­лемите умови се големи зошто бог ги осветил. Таквите се вистинска реткост и целиот свој живот треба да го посветат на она зашто се родени.

Кога сега размислувам за овие зборови - откако излегов од кај него јас седнав на една клупа во блискиот парк и сето тоа од збор до збор го запишав - можам сло- бодно да речам, дека професо­рот тогаш го насочи мојот живо- тен пат и јас целосно и се одадов на литературата, нешто, за кое, се надевам, никогаш во животот нема да зажалам. За овие два ча­са поминати заедно овој човек изигра голема улога во мојот жи­вот; тој случајно ја осветли мо- јата душа, без самиот да си дава сметка, како што внесената од некого свека ја осветлува темна- та простор ија...

Како на първата средба така и на оваа, професорот ми подре- че нешто за можното посуштин- ско зближуванье на нашите два народа. Јас и тогаш останав зат­ворен за оваа идеја, не ја абсор- бирав во себе како што требаше, како да беше храна, која организ- мот тешко ја меле и вари. Но ко- нечно, не можеше да биде така и на третата средба која се одигра во кабинетот на професорот во универзитетот "Свети Климент Охридски" во Софија. Бидејки, таа средба се случи полни чети­
ри години по онаа, за која што туку збо- рував. За тоа време многу патував, мно- гу размислував, а пред се вслушувајки се во советиве на професорот многу пишував. Така да, идејата за зближу- ванье која ми дојде од устата на профе­сорот Гоцев на на­шата трета средба само што ме допре и веднаш ме опфати целиот, одеднаш се впи во сите мои по­ри. Тоа беше како раганье на нешто божествено во мене.

Професорот сърдечно се поздра­ви со мене, ме пока­ни да седнам и поч- навме да разговара- ме. Нему веднаш се што му беше неоп- ходно му дојде под- рака, се јавија дла- боки мисли, изразе­ни со зборови, и тоа какви! Во нив се гледаше широ­чината на духот и стремежот кон вистината. Уводите му беа кон- цизни, излаганьата - јасни; заклу- чоците ги правеше смело, ја ук- расуваше својата реч великолеп­но, со еден збор поучуваше, соз- даваше задоволство, насочува- ше и човек тешко би кажал каде е неговата најголема сила. На моменти во него неочекувано се будеше рицарскиот дух, пројаву- ваше твърдост и вольа, која, тоа јасно се чувствуваше, би могла да го измени одот на историјата и да го претвори скромниот профе­сор во неустрашив народен во­дач, како Гоце Делчев, како То­дор Александров или Иван Ми- хајлов. Во таквите моменти мо­жеше да се види, дека овој доб- ротвор, чија што врата е секо- гаш ширум отворена за сите ока- ени сушества од Македонија мо­же да распали, да се возбуд и, ко­га е во прашанье идејата. Тоа бе­ше вистинскиот Димитар Гоцев, твърдиот борец за заедништво. Се гледаше, дека професорот носи во сърцето голема страст, страстта на човек закърмен од млекото на вистината, страст, која го исполнува целиот живот и која ке трае, се додека не биде целосно задоволена. Големите страсти се ретки, но сепак ги има. Таквите интелектуални страсти, како што е случајот со професорот, познаваат само ед­на цел - реализацијата на идеја- та, тие исклучуваат се друго, па дури ни самата срека не им е важ­на веке во тој случај.

"Воопшто - рече професорот - светот е сега така стар и веке ве- кови и милениуми живеел е, мис- леле и работеле толку паметни луге, што новото, кое може да се пронајде и каже е многу ретко. И мојата идеја за зближуванье по- мегу Бугарија и Македонија не е нова. Неколкумина големи луге, мир на нивата прашина, веке го рекле ова. Споменот за славни­те луге, иако се тие умрени, ке ос­тане, а ние што живеем сега тре- ба да продолжиме таму, каде
што тие застанале. Мојата заслу­га е во тоа, што повторно го ка- жав тоа, што се стремам во овој збунет свет да го разчистим па- тот на вистината. Освен тоа, вис- тината човек треба постојано да ја повторува, бидејки и заблуда­та постојано се повторува околу нас, а тоа не го прават само пое- диници, туку и масата.

Последната реченица се од- несуваше, се разбира, на офици- јалната просръпска политика ко­ја доага од Скопије, а која не мал дел од народот ја прима здраво за готово. Беше јасно, дека про­фесорот не е рамнодушен кон ваквата настроеност на масите во Македонија, кога е во пра- шанье Бугарија, но колку повеке го јадосваше ваквата абсурдност на Македонците, толку посилна и повластна страст го влечеше кон нив.

Кажуваше вечни работи. Збо- руваше авторитетно, со нешто дамнешно во гласот, како човек од некое одамна одминато вре­ме. Понекогаш зборуваше бавно и отчетливо, како да диктираше мемоари и гледаше кон велико­лепната слика на Тодор Алек­сандров обесена на зидот, најв- печатливото нешто во неговиот кабинет. Кога зборуваше за Ма- кедонија покажуваше со раката на запад, изглеждаше како про­рок, кој ја покажува старата тат- ковина, далеку преку небесниот простор. Тогаш, тоа се чувству­ваше, во неговите гради нешто се надигаше, надоагаше и го опфа- каше целото негово суштество. Што стануваше во неговата душа во ваквите моменти? Единстве­но тој тоа би можел да го каже.

"Зарем моето дете би треба- ло да избега од мене, или да се за­върти против мене, против сво- јот татко? Треба ли да го разру­ши она, што неговите родители го издигнал е, наместо да го усо- върши и извиси на тој начин што ке продолжи во истиот дух? За тоа да не стане има разумно средство. Таткото треба да му укаже на својот син, дека негово­то место е во татковата кука - и само таму! - да го придобие за се­бе, да го направи еднаков со се­бе во секој поглед, да го издигне во сопственик, каков што е сами- от тој, да го натера заедно да нап- рават шупичка за дърва покрај куката, па потоа да ја раскопаат градината и да засадат слииви, ја- болки и секакви други дръвца.

Та така е и со Македонците. Тие се дистанцирале од своите пријатели, Бугарите. Но, живеат како окаени Таволи: нема народ во Европа, кој живее полошо од нив. Затоа јас се борам за збли- жуванье на нашите два народа. И сите оние кои ја сакаат вистина­та треба да се борат за тоа. "Тре­ба да се даде она, што може и што треба да се даде" - рекол Монтен. Но треба да се предадеме напол- но на работата, да го преносеме секој својот камен за заед ничка- та градба. На своите синови ко­га овие станувале полнолетни, старите Римјани им велеле: "Твоја должност е да се трудиш за општа полза". За општото добро треба да се бориме! Ете зошто се борам за зближуванье. За зближуванье јас со години се борам и ке се борам додека има здив во мене! Се молам на бога, тој сон да стане стварност. А де­ка тоа може да стане, покажаа и моите разговори со еден великан од македонското интелектуално и политичко небо, професорот Димитар Галев. О, ако смъртта не го покосеше, ние, двајцата Димитровци можевме да напра- виме многу на тоа поле; со него загубив драг пријател и соборец. О, зближуваньето - тоа е мојата заветна мечта! Но мечтата ке се претвори во реалност, не се сом- невам. Можеби е прашанье, са­мо на месеци, не на години, кога Македонците ке осознаат, дека за нив нема друг излез, освен зближуванье со Бугарите. А ко­га ке се оствари тоа зближуванье - вечна светлина да ја озарува! Реков!"

Последните зборови ги изго­вори како уморен човек кој ше­тал, се борел и најпосле излегол на правиот и широк пат и го ви­дел крајот на својата борба.