Брой 2, 2017 г.
Търсене в сайта:
 
Вход за потребители:
Име:   
Парола:   

  


НОВО!

НОВО!


Новия Брой

  ГЛАСОВЕ

  Предвечерието на војната во спомените на едно дете Панде ЕФТИМОВ

Панд е Ефтимов е един от гласовете, които дразнят често ухото на тези, ко­ито бързо направиха кариера след връщането на Македония в рамките на Югос­лавия. Той, за разлика от тях, остана встрани от талвега на буйния поток, от­веждащ към властта и облагите.Така, неговата памет се превръща в съкровищ­ница, съхраняваща народните добродетели, завети, традиции, в които на ед­накво висок пиедестал стоят Свети Климент и Константин Пресл авскеи, цар Симеон и цар Самуил, Ботев и Жинзифов, Левски и Даме...

Роден е на 15 март 1932 г. в с.Претор на Преспанското езеро. Свидетел е на трагичните обрати в историята на Македония, без да забрави духовните коре­ни на предците си. От 1948 г. е член на ВМРО, като ученик в Ресен. Няколко пъти е арестуван и лежи в затвора, като последното му изправяне пред съда е през 1972 г., когато е осъден да лежи няколко години в затвора Идризово. Текстът, който ни предлага , говори за талант, будно чувство за истината и красотата, както и точен поглед за едно време, наситено с много надежди, неизвестност и трагични предчувствия.

Пролетта на источниот брег на Преспанското Езеро, за раз­лика од Ресен, кој е понасевер, доага десетина дена порано. Бла­годарните сончеви зраци како второ сонце зрачат и од езерско- то огледало, а зветрината кон ис- ток, на Баба Планина, овозможу- ваат потопли денови. Затоа и овоштарството во Преспа потек- нува од овие краишта, и се шире­ло кон Ресен и околните села. Снеговите се ретки или ако ги има кусо траат. Не се памети езе­рото да замрзнало.

Април 1941 година. Пролетта подрани. Снеговите се прибраа по високите вървови на Баба Планина и Галичица. Овоштари- те подготвено ја чекаа пролетта. Во техничкото реженье на из­лишните гранки и агрохемизаци- јата на овошките, за заштита од штетници, во најголем дел од ра­ботните дни се арчеа во овошни- те градини.

Военното или мирното време не важеше за селаните. Тие че­каа на својот труд. Си ја вършеа работата како се да е во ред. Та­ка се воспитани од предедовци- те. Во генот ја носат пораката: во мир или во војна никој никому не му дели од залокот. Секој треба да си обезбеди неопходни про­дукти и да се подготвува како за војна или за сушни години. Така беше во Преспа, со исклучок за вдовиците, сиромашиите, бол­ните и старците. Нив и во време и во невреме ги помагаа.

Војната мегу Италија и Гър- ција беснееше. На Иван Плани­на, на западниот брег на Езеро­то, воените дејствија не запираа. Нокната тишина одмана беше нарушение. Топовските канона­ди и ракетофърлачите ноките ги претворуваа во денска светлина.

Власта беше на штрек. Секој момент можеше војната да се прелее и да ги зафати источните делови на Преспа, на територи- јата на Македонија под Југосла- вија.

Во селата редовно патроли- раа дежурни джандари. Селски­те стражи, воспоставени веднаш по окупираньето на Македонија од Сърбите, во 1918 година, про- должуваа да ја вършат функција- та на резервни помагачи на джан- дармеријата . Со усна наредба од двајца, пролетта се зголемија на четворица селски стражари.

Војната беше на прагот. Се мобил изираа одд ел ни категории воени резервисти од инженерци и санитетски "специјалисти". Во дворот на училиштето, во по- мошна простор ија, се смести ко­мандата на санитетската едини­ца. Се постави и табла - цървен кръст, без натпис. Хотелиерот Стојан Мишев, ги изведуваше дневните вежби - превръски и транспорт на "ранети". Транс- портот на "ранетите" нам, на де­цата, ни изглеждаше како играч­ка па во игрите, практикувавме тран спорт и превръски на ране­тите.

Учителите, ревносни актери во сърбизацщата на учениците и населението, незаинтересирано ја изведуваа наставата. Часови­те формално ги одържуваа или се препуштаа на повозрасни уче­ници да "държат" настава, да ис- питуваат и да одържуваат ред.

Кон крајот на март, училиш­тето се претвори во воена касар- на за мобилизирани резервисти. Наставата се прекина. Учители­те без најава, скришно, го напуш- тија училиштето. Училишниот служител, како потпарол, не ин­формира: "Наставта се прекину- ва поради болест на учителите. Кога ке оздрават повторно ке почне наставата". Се прибравме дома радосни што нема настава. Пред нас беше езерото и игрите во ливадите. "Болните" учители не се вратија. За нив лек немаше во Преспа и Македонија. Лекот го побараа таму од каде што беа испратени да ни кажуваат како ни се презиминьата и што сме... Образованието не го продолжив- ме. Ниту одделенијата ни беа признати. И се стави точка на сръпската настава. Родителите колку што беа радосни со бегст- вото на учителите, толку беа заг­рижени од мобилизацијата што беше најава за прибл ижуванье на војната.

Стравот од прибл ижуваньето на војаната се зголеми. Се чека- ше најлошото. Преторци мошне добро ја познаваа војната и пос­ледиците од неа. Во Илинденско­то востание, во Първата балкан­ска и Първата светска војна село­то до темел било горено. Знаеа како се обновуваа запустените домови, уништените стада и зап- режниот добиток.

Напнатостта и стравот се зго­леми со наредбата за општа мо- билизација на сите способни ма­жи до четириесетгодишна воз- раст. Селото се испразни. Од се- кое семејство по еден или двајца мажи облекоа воени униформи. Нивната маршрута беше Кафа- сан, кај Струга, на фронтовата линија против Италијанската ар- мија или на премините Плетвар или Златовръв, кај Прилеп, про­тив Германците. Со застарени пушки и муниција требаше да ја употребат сета енергија, и воено знаенье против челичната арми- ја на Адолф Хитлер. Апсурд до апсурд. Тепаните и омаловажени орачи, со изменети иминьа и идентитет, требаше да ја бранат и одбранат Вардарска Македо- нија од други окупатори кои што й фърлиле око.

Преспа мегу две държавни граници - Албанија и Гврција тре­переше. Никој не можеше да предвиди од која страна ке нав- лезат нечии војски. А мошне доб­ро знаеја што претставуваат нав- легуваньата на војските. Во Пър­вата светска војна, при напуш- таньето на демаркационната ли- нија "цивилизираните" Францу­зи, Сърби и Сенегалци, за одмаз- да што не можеле три години да ја пробијат фронталната линија, ревносно бранета од Болгарска- та армија, се нафърлиле на голо- ракото население со пльачканье, насилија, тепачки и убиства. Так- му каде што неможеле да се исп- рават машки и војнички, војана- та ја барале во народ от кој еднак­во страдаше од двете страни на демаркационната линија.

Општата мобилизација, бол­но примена од мајките , децата, родителите, роднините и прија- телите , се чувствуваше во сите семејства. Им ја снема насмев- ката и на децата. Сите грижи беа насочени и кон вестите кои, одв- реме навреме, се пренесуваа, проверени или непроверени, од ретките пазар джии од Ресен или Битола. Единствениот радиоапа­рат во селото, запечатен од джандарите, не работеше. На возрасните им се повторуваа сл и- ките од военните операции од Първата војна. Пред очи им из- легуваа пречките и препреките на фронтовата линија на поделе­на Преспа на Француска и Бол- гарска милитаристичка зона. Живееја со тешките спомени ко­га родени брака, мобилизирани од военните власти од завојува- ните страни, војуваа брат против брат. Моите дедовци Димитар, војник на Сръпската армија и Панд е, во Болгарската армија, на фронтовата л инија, без да знаат мегу себе, четири години пукале еден против друг.

На маката се познаваат јуна- ците. За гоштевки сите се со ла- жиците на појас - вели народот. Мобилизацијата и воената пси­хоза уште повеке ги зближи род­нините, пријателите и соседите. Заедничките грижи за мобилизи­раните и за семејствата им ги уб- лажуваа болките, да истраат, да не мислат на најлошото.

Една изутрина, сонцето кога го осветлуваше езерското огле­дало разговаравме и за ноќното осветлуванье од топовските ис- трели

По детските игри и лудории, седејки со поглед кон Иван Пла­нина, некој рече: "На Иван Пла­нина оглувеле топовите. Не се слушаат топовските истрели." Молчевме и наслушувавме. Од Иван Планина не татнеше никак­ва топовска стрелба.

И по заЈдисонце пукотници не чувме. Или има примириЈе или една од завоЈуваните армии по­бедила - гласно коментираа воз- расните без да го посочат побе- дителот. Сакавме победници да се ИталиЈанците.

Вториот ден се прошири ра- досна вест: Италщанско-Гръч- ката воЈна завършила. Престанаа и нашите вечерни излети во Ставревата Ливада од каде го следевме спектаколот од топов­ските канонади, ракетофърлачи- те и прожекторите.

По толку години во^ванье преспанските ноки ги осветлу- ваа само дзвездите и Месечина­та.

 

Преторици чекаа вести. Нес- тръпл иво под прашува де за едно, де за друго. Очекува арабаджиЈа- та Апостол Марков да се искаш- ла, да си го исчисти гърлото, па да раскаже как поминал во Бито- ла. На краЈ си Ја отвори душата: "Германците влегле во Белград. Сърбиштата не испукале ни еден куршум. Се пикнале во глувчи дупки. Битолските пазарджии велат за неколку дни ке стигнеле во Битола". Слушателите ги на- чулиЈа ушите, подзинати очеку- ваа што ке рече понатаму. НекоЈ рече: "И ГврцаЈа ке Ја Јаде попа- рата. Палихарите напразно сакаа да Ја заземат и АлбаниЈа". "Шу­та бараше рогови ги изгуби и ушите". - додаде друг. "Не им помогна ни Метаксасовата ли- ниЈа, ни братството со АнглиЈа и ФранциЈа. "ДоЈче ке ги Јаде" - до­даде третсоговорник".

Сонцето се искачи над Вевот. НикоЈ не се мръднуваше. Испла- шени од неизвесноста, чекаа нешто да се случи, а не знаеЈа што ке се случи. Сите грижи беа на­сочени кон мобилизираните Преторци. Што ке стане со нив, кога ке се вратат од Кафасан и Прилеп? Ами регрутите, кои го издържуваа редовниот воен рок ? Ами тие, распръчкани во Слове- ниЈа, Хърватска, Сърбща? Како ке се вратат? По нив можат да посегнат и Сърбиштата. Тие и та­ка не не сакаат. Од нас само ба- раат, а ништо не даваат.

СекоЈ живееше со мислата ка­ко да се преживее. Што ке стане?

КоЈ ке завладее во Преспа. Се на- годуваа секакви верзии. Ја фалеа германската армиЈа. Германците не се штогоде народ. Со Болга- рите се воЈнички брака, како пе- ток и сабота. Не се делат. Прес­па нема да им Ја остават на Ар- наутите, ни на Жабарите, така ги викаа ИталиЈанците. Со нив ра- ботеле во Америка. И добро ги познаваа нивните навики во исх- раната.

И вториот ден, никоЈ не изле­зе од дома. Полето го надлетуваа само птиците. Освен шумоленье- то на реката и брановите на езе­рото друго не се слушаше.

Баба ми, искусна свидетелка на воените операции во Първата светска вощна, не ми дозволи да излезем на Сред село. Пред Су- джовата воденица, освен воде­ничарите, не доЈдоа други села- ни. Се плашеа сръпските воЈни- ци и джанд арите да не ги запалат селата и да посегнат по животи­те на повидните селани и на ко- митските семеЈства. Знаеше ка- ков пустош оставаат воЈниците при отстъпуваньето: пожари, плъачканье, насилиЈа, убиства. Изживуванье без краЈ.





Общи условия